Brązowy tłuszcz – czym jest i jak wpływa na organizm?

Brązowy tłuszcz to wyspecjalizowana tkanka, która zużywa energię i zamienia ją w ciepło, pomagając utrzymać temperaturę ciała. Jej aktywność wiąże się także z korzystniejszym profilem metabolicznym, choć nie zastępuje diety, ruchu ani leczenia otyłości. Sprawdź, gdzie występuje, jak działa i co może ją pobudzać.

Czym jest brązowa tkanka tłuszczowa?

Tkanka tłuszczowa brunatna, określana skrótem BAT, występuje wyłącznie u ssaków. Jej podstawowym zadaniem jest termogeneza bezdrżeniowa, czyli wytwarzanie ciepła bez rytmicznych skurczów mięśni. Organizm korzysta z niej szczególnie wtedy, gdy temperatura otoczenia spada.

Brunatny kolor wynika z bardzo dużej liczby mitochondriów zawierających cytochromy. Komórki BAT mają średnicę około 20–40 μm, centralnie położone jądro i wiele niewielkich kropli tłuszczu. Dla porównania, adipocyty białej tkanki tłuszczowej osiągają 20–200 μm i zwykle zawierają jedną dużą kroplę tłuszczu.

W mitochondriach działa termogenina, znana również jako białko UCP1. Rozdziela ona proces zużywania substratów od produkcji ATP, przez co energia chemiczna nie zostaje w pełni zmagazynowana, lecz rozprasza się jako ciepło. Krew odbiera je z dobrze unaczynionej tkanki i rozprowadza po organizmie.

Gdzie znajduje się BAT?

Największą ilość tej tkanki człowiek ma w okresie niemowlęcym. Komórki brunatne pojawiają się już pod koniec ciąży, około siódmego miesiąca, a u noworodka są w pełni rozwinięte. Chronią małe dziecko przed wychłodzeniem, ponieważ jego stosunek powierzchni ciała do masy jest większy niż u osoby dorosłej.

U dorosłych skupiska BAT są mniejsze i rozmieszczone nierównomiernie. Najczęściej znajdują się w okolicy nadobojczykowej, na karku, między łopatkami oraz w śródpiersiu. Występują także wzdłuż kręgosłupa, przy dużych naczyniach, w pobliżu serca i aorty oraz w okolicy nadnerczy.

Od czego zależy ilość BAT?

Na objętość i aktywność brunatnej tkanki tłuszczowej wpływają wiek, płeć, pora roku, poziom aktywności fizycznej, masa ciała oraz ilość białej tkanki tłuszczowej. Zwykle jej zasoby maleją wraz z wiekiem i wzrostem masy ciała. Pomiar samej grubości tkanki jest trudny, bo BAT występuje wyspowo i może być częściowo wymieszana z tłuszczem białym.

W badaniach obrazowych wykorzystuje się między innymi pozytonową tomografię emisyjną, czyli PET. Taka metoda pozwala wykryć aktywne skupiska, ale nie służy do rutynowego, domowego sprawdzania poziomu BAT.

Jak BAT różni się od innych rodzajów tłuszczu?

W organizmie wyróżnia się także białą tkankę tłuszczową, różową tkankę tłuszczową oraz komórki beżowe. Każda z tych struktur pełni inną funkcję, choć wszystkie mają aktywność endokrynną i wydzielają substancje wpływające na pracę innych narządów.

Biała tkanka tłuszczowa

Tkanka tłuszczowa biała jest dominującym rodzajem tłuszczu w ludzkim ciele. Zawiera około 60–90% tłuszczu, 5–30% wody oraz białka. Wśród lipidów aż 90–99% stanowią trójglicerydy. Adipocyty przechowują nadwyżkę energii, izolują ciało i amortyzują narządy.

Jej komórki wydzielają adipokiny, między innymi leptynę, adiponektynę i rezystynę. Leptyna uczestniczy w regulacji łaknienia i sytości, a inne substancje wpływają na insulinę, metabolizm glukozy, ciśnienie tętnicze oraz procesy zapalne. Nadmierny rozrost białego tłuszczu, zwłaszcza trzewnego, sprzyja otyłości i zaburzeniom metabolicznym.

Biała tkanka tłuszczowa tworzy depozyty podskórne, trzewne i międzynarządowe. Tłuszcz zgromadzony w jamie brzusznej jest bardziej aktywny metabolicznie niż depozyty pośladkowo-udowe, dlatego otyłość centralna wiąże się z większym ryzykiem cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych.

Komórki beżowe i tkanka różowa

Komórki beżowe są pośrednią formą między adipocytami białymi i brunatnymi. Pod wpływem określonych bodźców mogą zwiększać produkcję UCP1 i wykazywać cechy BAT. Gdy stymulacja ustaje, część z nich wraca do postaci zbliżonej do białej, dlatego proces ten nie jest trwały.

Różowa tkanka tłuszczowa, oznaczana jako PAT, pojawia się przede wszystkim w gruczole mlekowym podczas ciąży i laktacji. Uczestniczy w przebudowie tego narządu oraz w produkcji mleka. Nie należy utożsamiać jej z tkanką brunatną odpowiedzialną za termogenezę.

Co aktywuje brązowy tłuszcz?

Najsilniejszym naturalnym bodźcem jest ekspozycja na zimno. Ochłodzenie skóry pobudza układ współczulny, a uwalniane katecholaminy oddziałują na receptory β-adrenergiczne. W BAT zwiększa się wtedy aktywność mitochondriów i termogeniny. Proces ten zaczyna mieć znaczenie przy spadku temperatury otoczenia poniżej około 20–22°C, choć reakcja zależy od ubrania, czasu ekspozycji i indywidualnej tolerancji.

W badaniach stosowano temperatury rzędu 16–19°C, lecz nie oznacza to, że każdy powinien celowo doprowadzać do silnego wychłodzenia. Zimny prysznic, spanie w chłodniejszym pomieszczeniu czy krótkie przebywanie w świeżym powietrzu mogą być łagodniejszym bodźcem. Osoby z chorobami serca, zaburzeniami krążenia lub problemami z tarczycą powinny skonsultować takie działania z lekarzem.

BAT zużywa energię przede wszystkim po to, aby wytworzyć ciepło. Nie jest więc magazynem kalorii, lecz tkanką wyspecjalizowaną w termogenezie.

Ruch, dieta i codzienne nawyki

Aktywność fizyczna wspiera zdrową masę ciała i może sprzyjać powstawaniu cech beżowych w części adipocytów. Organizm reaguje zarówno na zaplanowany trening, jak i spontaniczny ruch, taki jak chodzenie, wchodzenie po schodach czy praca wykonywana na stojąco. Samo ćwiczenie nie gwarantuje jednak dużego wzrostu BAT.

Żelazo jest potrzebne do prawidłowego działania mitochondriów, dlatego jadłospis powinien dostarczać go w ilości dopasowanej do potrzeb organizmu. Źródłem są między innymi mięso, ryby, jaja, strączki i produkty pełnoziarniste. Suplementacja bez potwierdzonego niedoboru może szkodzić, a kapsaicyna, zielona herbata czy kwasy omega-3 nie tworzą prostego sposobu na szybkie spalanie tłuszczu.

Deficyt kaloryczny zmniejsza zapasy tłuszczu, lecz może też nasilać odczuwanie zimna. Przy dużym ograniczeniu jedzenia brunatne adipocyty mają mniej substratów do termogenezy. Dlatego redukcję masy ciała trzeba prowadzić bez skrajnych diet i bez obietnic utraty kilku kilogramów w ciągu miesiąca.

BAT a zdrowie metaboliczne

Obserwacje kliniczne wskazują, że osoby z wykrywalną, aktywną BAT rzadziej mają cukrzycę typu 2, dyslipidemię, chorobę wieńcową, nadciśnienie i niewydolność serca. W badaniu opublikowanym w „Nature Medicine” przeanalizowano 134 529 skanów PET wykonanych u 52 487 pacjentów. Wynik pokazuje zależność statystyczną, ale nie dowodzi, że samo zwiększenie BAT zapobiega tym chorobom.

Otyłość może upośledzać produkcję termogeniny i ograniczać aktywność brunatnej tkanki tłuszczowej. Znacznie pewniejsze korzyści zdrowotne przynosi zmniejszenie nadmiaru tłuszczu trzewnego, regularny ruch, sen oraz sposób żywienia dopasowany do stanu zdrowia.

Nie istnieje bezpieczna metoda, która pozwala jeść bez ograniczeń tylko dlatego, że BAT zużywa część energii. Jej udział w bilansie kalorii jest zmienny i nie zastępuje podstaw profilaktyki otyłości.