Rodzaje soli – właściwości, zastosowanie i różnice

Najważniejsze różnice między rodzajami soli dotyczą pochodzenia, wielkości kryształów, smaku i sposobu przetwarzania, a nie zasadniczej wartości zdrowotnej. Większość soli zawiera przede wszystkim chlorek sodu, dlatego każdą odmianę trzeba spożywać z umiarem. Sprawdź, czym różni się sól kuchenna, morska, kamienna, himalajska i sodowo-potasowa.

Co to jest sól i z czego się składa?

Sól spożywcza to krystaliczny związek chemiczny zbudowany z kationów sodu i anionów chlorkowych. Jej głównym składnikiem jest chlorek sodu (NaCl), który stanowi zwykle od 94 do 99% składu różnych odmian produktu. Po rozpuszczeniu w wodzie tworzy roztwór elektrolityczny.

Sód pomaga regulować gospodarkę wodną, uczestniczy w przewodzeniu impulsów nerwowych i wspiera prawidłową pracę mięśni. Chlor bierze udział między innymi w tworzeniu kwasu solnego w żołądku. Organizm potrzebuje tych pierwiastków, ale typowa dieta dostarcza ich zazwyczaj więcej, niż wynika z fizjologicznych potrzeb.

Na smak wpływa wielkość kryształów. Grube ziarna rozpuszczają się wolniej, dlatego mogą dawać mocniejsze odczucie słoności. W gotowej potrawie różnice między odmianami stają się mniejsze. O charakterze soli decydują też śladowe minerały, wilgotność oraz sposób oczyszczania.

Jakie są najpopularniejsze rodzaje soli?

Rodzaj soli wynika głównie z jej pochodzenia i metody pozyskiwania. Sól może pochodzić z podziemnych złóż, solanek albo wody morskiej. Warzenie polega na odparowaniu solanki, natomiast sól morska powstaje przez odparowywanie wody oceanicznej, często z udziałem słońca.

Sól kuchenna

Sól kuchenna, nazywana także warzoną lub stołową, jest drobno mielona i oczyszczana. Zawiera około 97,1% NaCl, a w Polsce często wzbogaca się ją jodem. Substancje przeciwzbrylające utrzymują sypkość kryształków.

Jodowana odmiana może pomagać w dostarczaniu jodu potrzebnego do produkcji hormonów tarczycy. Nie oznacza to jednak, że należy zwiększać ilość soli w diecie. Osoba ograniczająca sól powinna uwzględnić także ryby, nabiał i jaja jako źródła tego pierwiastka.

Sól morska i kamienna

Sól morska zachowuje część składników obecnych w wodzie, między innymi magnez, wapń i potas. Ich ilości są jednak niewielkie. Zanieczyszczenie mórz sprawia też, że jakość tego produktu zależy od miejsca pozyskania.

Sól kamienna powstała z dawnych mórz, które wyschły miliony lat temu. Wydobywa się ją w postaci brył, a następnie kruszy. Może mieć barwę białą, szarą, różową, pomarańczową, zieloną lub niebieską, zależnie od domieszek mineralnych.

Sól himalajska i odmiany dekoracyjne

Sól himalajska jest solą kamienną wydobywaną w Pakistanie, w rejonie Karakorum i Himalajów. Jej różowy odcień nadaje tlenek żelaza. Często przypisuje się jej obecność 84 minerałów, lecz występują one w tak małych ilościach, że nie czynią z niej wartościowego źródła składników mineralnych.

Do odmian wybieranych głównie ze względu na wygląd lub aromat należą sól hawajska, perska niebieska, Kala Namak, sól wędzona, bambusowa oraz kwiat soli. Czarna sól indyjska zawiera związki siarki, które nadają jej zapach przypominający jajka. Płatki soli morskiej szybko rozpuszczają się na powierzchni potraw i służą przede wszystkim do wykończenia dania.

Czy sól morska lub himalajska jest zdrowsza?

Pod względem wpływu sodu na organizm nie ma istotnej różnicy między solą kuchenną, morską, kamienną i himalajską. Każda z nich dostarcza głównie chlorku sodu. Śladowe ilości magnezu, wapnia czy żelaza nie równoważą obciążenia wynikającego z nadmiernego spożycia.

Kolor i naturalne pochodzenie nie oznaczają mniejszej zawartości sodu. Sól himalajska może wyglądać atrakcyjnie, lecz nie zastępuje warzyw, nabiału, ryb ani orzechów jako źródeł minerałów. Wybór konkretnej odmiany powinien zależeć od smaku, tekstury i zastosowania kulinarnego.

Niezależnie od koloru, miejsca wydobycia i ceny większość soli spożywczej składa się przede wszystkim z chlorku sodu.

Sól sodowo-potasowa

Sól sodowo-potasowa zawiera około 70–75% NaCl oraz 25–30% KCl. Dzięki temu może ograniczać ilość sodu dostarczanego wraz z soleniem. Ma jednak lekko gorzki smak i nie powinna być używana bez konsultacji przez osoby z niewydolnością nerek, hiperkaliemią lub przyjmujące preparaty wpływające na poziom potasu.

Jak sól wpływa na zdrowie?

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca, aby dorośli spożywali nie więcej niż 5 g soli dziennie, czyli mniej więcej jedną płaską łyżeczkę. Limit obejmuje sól dodawaną w domu oraz tę obecną w gotowych produktach. Dzieci powinny otrzymywać jej mniej, proporcjonalnie do wieku i masy ciała.

Nadmiar chlorku sodu sprzyja zatrzymywaniu wody w organizmie. Wzrasta wtedy obciążenie naczyń krwionośnych, a ryzyko rozwoju nadciśnienia tętniczego staje się większe. Długotrwałe przekraczanie norm wiąże się także z chorobami serca, udarem, przeciążeniem nerek i nasileniem utraty wapnia z moczem.

Czy łatwo ocenić ilość soli wyłącznie po smaku? Nie zawsze. Pieczywo, sery, wędliny, konserwy, kiszonki, chipsy, paluszki, krakersy, sosy w proszku i kostki bulionowe mogą zawierać dużo sodu, mimo że nie wydają się bardzo słone.

Jak ograniczyć sól w diecie?

Najprostsza zmiana polega na rezygnacji z dosalania przy stole. Etykiety pokazują zawartość soli lub sodu, dlatego porównywanie podobnych produktów pomaga wybrać wariant z mniejszą ilością tego składnika. Smak można budować ziołami, czosnkiem, sokiem z cytryny, pieprzem, papryką i oliwą.

Woda niskosodowa zawiera do 100 mg sodu i do 300 mg chlorków w litrze. Przy zwykłym wysiłku fizycznym zazwyczaj wystarcza woda oraz normalny posiłek. Napoje elektrolitowe mają większe zastosowanie przy długotrwałym, intensywnym treningu, zwłaszcza trwającym ponad 90 minut.

Gdzie wykorzystuje się sól?

W kuchni sól wzmacnia smak, ogranicza odczuwanie goryczy i pomaga konserwować żywność. Sól peklowa ogranicza rozwój bakterii podczas przygotowywania mięsa, dlatego używa się jej do domowych wędlin zgodnie z instrukcją. Nie wolno zastępować jej solą przemysłową ani drogową.

W przemyśle chlorek sodu służy do produkcji szkła, papieru, tworzyw sztucznych, detergentów, barwników i tekstyliów. Sól drogowa nie jest produktem spożywczym. Może zawierać inne związki chemiczne, dlatego jej spożycie grozi podrażnieniem układu pokarmowego oraz innymi zaburzeniami.

W kosmetyce sól trafia do peelingów, maseczek, kąpieli solankowych i preparatów oczyszczających. Roztwory soli fizjologicznej wykorzystuje się w medycynie do przemywania i nawilżania, a inhalacje oraz kąpiele solankowe mają zastosowanie pomocnicze. Nanocząsteczki chlorku sodu, określane jako SCNP, są natomiast przedmiotem badań eksperymentalnych. W jednym z modeli na myszach zahamowały wzrost guza o 66%, ale nie stanowią metody leczenia dla ludzi.